‘Almschi!’ in hogere sferen

DILBEEK - Never a dull moment. In ‘Almschi!’ brengt SKaGeN aan hoog tempo het leven van Alma Mahler, echtgenote/minnares/muze. Een uitstekend zestienkoppig koor ondersteunde de gedurfde en groots opgezette productie met tekst van Annelies Verbeke. Het twee uur durende stuk neigde weliswaar naar een karikaturale weergave, maar kon toch een goede indruk achterlaten: de creativiteit en de originaliteit van de voorstelling waren lovenswaardig.

Wanneer een jonge interviewer op bezoek is bij Alma Mahler (Clara Van den Broeck), inmiddels op gevorderde leeftijd, gaat zij in een flashback terug naar haar rijke verleden. In het Wenen van de prille twintigste eeuw had ze een relatie met de oudere componist Gustav Mahler (Mathijs Scheepers). Hij dwong Alma tot een keuze tussen een huwelijk met hem of het voortzetten van haar passie, componeren. Niet zonder tegenzin koos ze voor het eerste, maar ze leed onder het verstikkende huwelijk. De onderkoelde persoonlijkheid van Mahler dreef haar tot een affaire met Bauhausarchitect Walter Gropius (Valentijn Dhaenens), met wie ze dan uiteindelijk trouwde. Ook hij voldeed niet aan haar behoeftes, en tijdens dit stormachtige huwelijk leerde ze de schilder Oskar Kokoschka (Korneel Hamers) kennen. Het koosnaampje Almschi, dat ze van Mahler kreeg, bleef ze behouden. Kokoschka, gekweld door zijn eigen libido, wekte een ongekende passie in haar op, die haar dan weer afschrikte. Uiteindelijk belandde ze bij de joodse schrijver-dichter Franz Werfel (Sam Bogaerts). Samen vluchtten ze Oostenrijk uit, toen de dreiging van het nazisme losbarstte.

Het bescheiden theatercollectief SKaGeN pakt uit met een productie om u tegen te zeggen. Op de scène staan enkele grote glazen containers, die een groot deel van de beschikbare speelruimte in beslag nemen. In drie van de containers zitten enkele kunstenaars uit haar leven, met name Gropius, Kokoschka en Werfel. De vierde wordt ingenomen door een dreigend beeld van een rechtopstaande ijsbeer, misschien wel symbolisch voor Alma’s koele, soms zelfs ronduit kille karakter. Haar eerste man, Gustav Mahler, kreeg geen eigen container, waarschijnlijk omdat hij ondertussen stierf of omdat ze hem uit haar leven wou bannen. De containers stellen immers stukken uit haar leven voor, die ze ontsluit tijdens het interview. Bij Alma’s verhuis naar de Verenigde Staten, in de periode van de Anschluss, blijkt het decor trouwens erg weldoordacht. De lichtgekleurde planken op de vloer zijn zo gemaakt dat ze de glazen bakken kunnen bedekken. Zo werden deze getransformeerd in houten scheepscontainers die Alma’s rijkdommen naar haar nieuwe thuis zouden brengen. Ook daar zou ze zich laten omringen door kunstenaars.

De spitse wendingen in de tekst van Annelies Verbeke bezorgen het stuk een zekere lichtheid, die zeker aangenaam is. Het toneelstuk krijgt er een licht absurd tintje door, zeker wanneer het absurde overgaat naar de enscenering. Zo worden de kinderen, die Alma aan een stuk door baart, simpelweg als poppen aan haar buik vastgebonden, en bij een vroege dood worden ze aan een haak de hemel in getakeld. Door het hoge tempo van het stuk gaat inhoudelijk wel wat verloren en worden er gedurfde karikaturen gecreëerd van de kunstenaars. Gustav Mahler wordt herleid tot een half kreupele oude man, Gropius tot een weinig sociale hondenliefhebber en Kokoschka tot een geobsedeerde wilde in pyjama. Een uitdieping van deze personages had wel gemogen, maar was strikt gezien overbodig. Ondanks de barrière, opgeworpen door Alma’s antisemitisme – ze was wel getrouwd met een jood, maar dat terzijde – en het erg statig klinkende Algemeen Nederlands van de acteurs, werd het genieten van de voorstelling hierdoor niet belemmerd. Door de afstand tussen personage en publiek kon het overzicht gemakkelijker bewaard worden, wat bij dit lange stuk erg welkom was.

In ‘Almschi!’ is de integratie tussen verschillende kunstvormen schitterend uitgewerkt en zeer origineel. Zo maakt Korneel Hamers, die Kokoschka uitstekend vertolkt, tijdens de voorstelling in het wit schilderijen op het glas van zijn container. Wat echter nog meer het oog trekt, is het koor. De Octopus Solisten fungeren als lyrisch ornament bij de gebeurtenissen in Alma’s leven. Ze brengen polyfone transcripties van Gustav en Alma Mahler, Richard Wagner, Joachim Brackx en anderen, en geven zo ontegensprekelijk een meerwaarde aan de productie. Af en toe komen de koorleden zelfs het podium op, waarbij ze dan het publiek op een artistiek salon of op een bruiloft voorstellen. Ook beeldende kunst krijgt een plaats in deze voorstelling: het plaasteren beeld van Alma’s hoofd, waarop kleuren geprojecteerd werden, hangt de hele tijd boven de scène. De oudere Alma is dus steeds aanwezig als commentator bij haar eigen leven en lijkt ook een soort innerlijke stem te spelen. Dat is echter nog niet alles! Op de achtergrond werkt een breister naarstig aan een breiwerkje, dat ze enkel onderbreekt bij belangrijke gebeurtenissen. Zo geeft zij het tempo aan en is zij in feite als een Griekse schikgodin die breit aan Alma’s levensdraad. Aan het majestueuze einde van het stuk werkt de breister haar werk af onder begeleiding van hemels gezang, waarmee ze het kunstwerk voltooit dat Alma van haar leven had willen maken.

Kunstenaarsvrouw Alma Mahler leidde een rijkelijk gevuld leven, dat bij momenten weet te ontroeren en aan het denken zet. Reflectie over hoogmoed en de ondraaglijke lichtheid van het bestaan wordt verder nog gestimuleerd door de heldere klanken van het koor, dat deze productie naar hogere sferen tilde. SKaGeN slaagde op ongeziene wijze in de quasi onmogelijke taak om een mensenleven te vatten in een toneelstuk. Hiervoor kom ik naar het theater. U ook?

Jeriek Van den Abeele
‘Almschi! The Best of Alma Mahler’ van SKaGeN, i.s.m. Octopus Solisten.
Gezien op 14/01/2011 in Westrand.
Info en speeldata op http://www.skagen.be